Die spanning mag op de schrijftafel best worden aangedikt. De opbouw hoeft bijvoorbeeld niet per se het verloop van het werkelijke gesprek te volgen. En de vragen hoeven ook niet werkelijk gesteld te zijn. Het kan de spanning van het stuk ten goede komen door af en toe een antwoord te onderbreken met een extra vraag of opmerking.

In de Volkskrant van afgelopen weekend staat een interview van Sara Berkeljon met programmamaker Frans Bromet. Soms stelt ze een lange vraag, soms een korte (‘Waarom?’ of: ‘En u?’), soms volstaat ze met een constatering: ‘U geeft het in ieder geval eerlijk toe.’ De kortste vraag bestaat uit één woord, of één letter eigenlijk: ‘O.’

De valkuil van deze aanpak: alleen citaten gebruiken, kan soms eentonig worden. Wissel vraag-antwoordcombinaties dus gerust af met een sfeerbeschrijving of wat achtergrondinformatie. De mooiste zin uit het interview komt niet uit de mond van Bromet, maar uit de pen van Berkeljon. Na haar vraag ‘Waarom?’ laat ze Bromet niet direct antwoorden, maar doet ze eerst een droge constatering: ‘Bromet kauwt op een koekje.’

Een prachtige vondst. Op papier ontbreekt de lijzige stem van Bromet, een van zijn handelsmerken. Met deze zin heeft Berkeljon toch iets van die nonchalance weten te vangen. Extra knap: dat doet ze niet door te benoemen, maar door de dingen voor zichzelf te laten spreken. Zin van de maand.

Sla je de bladzijde om, dan kun je van alle geportretteerden een gedachte lezen. Dat werkt goed. Je leest totaal verschillende anekdotes van totaal verschillende mensen, maar het gemeenschappelijke onderwerp (acteur Nasrin Dchar) en de gezamenlijke foto zorgen voor samenhang. Ook geschikt voor portretten van besturen, werkgroepen of ondernemingsraden. En eenvoudig om te zetten naar een digitaal format. Sleutel tot succes is denk ik de locatie van de foto: vermijd voor de hand liggende bedrijfskantines of bestuurskamers. En maak de groepsfoto alsof hij terloops genomen is. De aanwezigen kijken even naar de fotograaf en gaan dan weer verder met hun gesprekken. Zo worden je lezers getuige van iets bijzonders.

P.S. Uitgever Virtùmedia is zo aardig geweest om een doosje Tekstbladen af te leveren. Heb je belangstelling? Laat het me weten, dan stuur ik je een exemplaar. Zolang de voorraad strekt.

Te lang? Gisteren verscheen een verkorte, digitale versie op Frankwatching.

Het handboek bestaat uit drie delen:

• Heb je weinig tijd? Het eerste deel mag je overslaan. Hier vind je weinig nieuws. Dit deel lijkt nog het meeste op een leerboek. Het beschrijft bijvoorbeeld de geschiedenis van het (publieke) tijdschrift en gaat in op begrippen zoals ijkpersoon, invalshoek en bladritme.
• Het tweede deel laat redacteuren en journalisten aan het woord. In ‘The making of’ vertellen zij over de totstandkoming van 50 verschillende rubrieken. Veel variatie, praktische tips. Het komt niet vaak voor dat je bladenmakers zo concreet over hun vak hoort praten. Het leukste deel van het boek.
• In het derde deel draait het om de toekomstvisie van negen bladenmakers. Van dit deel had ik meer verwacht. Het verbaast me vooral dat digitale journalistiek zo weinig aandacht krijgt. Alleen in de bijdragen van Franska Stuy (Libelle) en Erwin van der Zande (Bright) komt het onderwerp serieus aan de orde. Dat is wel heel summier voor een boek van bijna 400 pagina’s.

Conclusie: het Handboek tijdschrift is een aantrekkelijk vormgegeven, afwisselend bladerboek vol inspirerende ideeën. Jammer dat de digitale journalistiek zo weinig aandacht krijgt. Dat onderwerp verdient beter, vind ik. Daarom werk ik samen met collega Edwin Lucas aan een serie artikelen over digitale journalistiek. Na de zomer te volgen in Tekstblad, vakblad voor tekstschrijvers.

• ‘Get to the heart of things’: blijf niet observeren langs de zijkant, maar kruip zo dicht mogelijk op je onderwerp. Zo zorg je ervoor dat je lezers het verhaal echt gaan beleven.
• Houd voortdurend je lezers in gedachten. ‘Vertel je verhaal alsof je een brief schrijft aan een goede vriend.’
• Kies details die het realisme versterken en tegelijkertijd universele zeggingskracht hebben. (Even terzijde: het viel me op dat Van Casteren, Koelemeijer en Westerman tijdens de conferentie alle drie de vraag kregen of ze wel eens iets verzonnen. Ieder antwoordde ongeveer hetzelfde: de werkelijkheid is al bizar genoeg.)
• Kies een karakter dat je verhaal kan dragen.
• Wees je bewust van de ‘driving engine’ van je verhaal: om welke vraag draait het?
• Gebruik filmtechnieken: vertel je verhaal in scènes, maak gebruik van close-ups. ‘Use your notebook as a camera.’
• Maak in je beschrijvingen gebruik van al je zintuigen. ‘Geur is de meest directe weg naar herinneringen.’ En gebruik je ‘zesde zintuig’: durf je emoties te benoemen.
• Show, don’t tell: ‘Give me dialogue, give me detail.’

Hoe ziet dat er in de praktijk uit? Lees daarvoor Banaszynski’s prijswinnende verhaal (pdf, 22 pagina’s).

UPDATE: Arjan van der Knaap schreef een verslag van de openingsspeech van Banaszynski op de website van de FreeLancers Associatie: http://www.fla.nl/blog-detail/403/verhalende-journalistiek-is-geen-kunstje.html.

Afgelopen woensdag is Elizabeth Taylor ons ontvallen. De New York Times had zich voorbereid en publiceerde direct een interactieve tijdbalk: Elizabeth Taylor: 1932-2011. Er zijn vuistdikke boeken geschreven over de actrice, maar haar verhaal past kennelijk ook op één scherm. Het is allesbehalve een nieuw idee en niet alles aan dit voorbeeld is geslaagd. De navigatie is bijvoorbeeld onhandig en de integratie met beeld en geluid summier. Maar het werkt. Of je er nu snel doorheen klikt of de tijd neemt om alle achterliggende artikelen en filmfragmenten te bekijken: je krijgt een goed beeld van het leven van een spraakmakende vrouw.

Lees het Tekstblad-artikel over formulierontwerp in PDF-formaat (259 Kb).

Een cynicus zou misschien de opmerking maken dat leesbare voorwaarden een utopie zijn, maar ik ben geen cynicus. Mijn ervaring is dat je voorwaarden echt leesbaar kunt maken door volledig vanuit de klant te denken. Goede voorwaarden vertellen klanten in alledaagse taal wat hun rechten en plichten zijn.

Klassieke eigenaardigheden

Nieuwsgierig naar de nieuwe voorwaarden van ABN AMRO heb ik een willekeurig voorbeeld van de webste geplukt: de Voorwaarden ABN AMRO Internet Kwartaal Spaarrekening (PDF) (versie 30 september 2010). Het eerste wat mij opvalt, zijn de klassieke eigenaardigheden die bij het genre schijnen te horen:

• een paragraaf met ‘Begrippen’ die de meeste lezers meteen afschrikt
• onnatuurlijk gebruik van hoofdletters in bijvoorbeeld ‘Kwartaal’ en ‘Tegenrekening’
• een klein 8-punts lettertje dat uitstraalt ‘ik ben niet om te lezen, sla mij over!’

Gemiste kansen

Maar laten we eerlijk zijn: die eigenaardigheden staan de leesbaarheid niet in de weg. Echt gemiste kansen zijn volgens mij:

• Het formele taalgebruik, zoals: ‘Uw rente wordt met datum 31 december [...] op uw rekening bijgeschreven.’ Of: ‘Binnen Internet Bankieren zijn elektronische rekeningafschriften beschikbaar.’ En: ‘Hier zijn geen kosten aan verbonden.’
• Het gebruik van ‘de bank’ in plaats van ‘ABN AMRO’. Even afgezien van de ongelukkige associatie die ‘de bank’ oproept met de reclamecampagne van de ‘oude’ ABN AMRO: waarom niet gewoon ‘wij’?
• De weinig verhelderende definities onder ‘Voorwaarden en Begrippen’. De uitleg van tegenrekening luidt bijvoorbeeld: ‘een spaar- of betaalrekening die u bij de bank aanhoudt.’ Tja, dat kun je over alle rekeningen wel zeggen.
• De soms onlogische volgorde. Het begrip ‘basisrente’ valt bijvoorbeeld voordat het wordt uitgelegd.

Klantgericht schrijven

Het resultaat is teleurstellend en dat verbaast me eigenlijk niet. Het is een misvatting dat klanten klantgericht kunnen schrijven. Dat moet je aan professionals overlaten. Klanten kunnen wel een andere belangrijke rol spelen door mee te doen aan een pretest. Kort samengevat: laat klanten meelezen (maar doe het schrijfwerk zelf).

En nee, ik spreek niet uit eigenbelang. Liever nog zou ik voorwaarden helemaal overbodig maken. Eenvoudiger gezegd dan gedaan, dat snap ik ook wel, maar het moet in sommige sectoren met hulp van een beetje wetgeving toch mogelijk zijn. Stel je voor: geen voorwaarden meer. Dát zou een innovatie zijn waarmee banken hun klanten echt vooruit helpen.

Westerman steekt de loftrompet over 60 Minutes, een actualiteitenprogramma van het commerciële tv-station CBS. De redactie houdt zich sinds de eerste uitzending in 1968 met succes aan de formule van bedenker Don Hewitt: ‘Tell me a story!’ Westerman: ‘Gewoon een goed verhaal, goed verteld. Met een kop, een staart en een spanningsboog die je bij de les houdt.’

Westerman mist het verhaal in de Nederlandse actualiteitenrubrieken. ‘En: waar is de tekst? Had de verslaggever geen tijd meer om uit te leggen waar het om gaat? Kern van het 60 Minutes-verhaal is een scherpe, geschreven tekst.’ De verhalen van 60 Minutes zijn zo goed dat je ze ook zonder beelden kunt volgen, vindt Westerman. Hij beluistert de audioversie van het programma op zijn iPod. Nieuwgierig? Oordeel zelf en beluister een podcast van 60 Minutes.