Een zin die begint met ‘en’ – daar heb ik een zwak voor. Dat is iets van vroeger. Heel lang geleden, toen ik nog studeerde, las ik in Onze Taal een uitspraak van een heuse ‘tekstschrijver’ die vond dat je een zin niet met ‘en’ of ‘maar’ mocht beginnen. Er knapte toen iets van binnen. Geïnspireerd door het werk van taalwetenschapper Francis Christensen begon ik zinnen te tellen in moderne romans. En ik ontdekte al snel dat Adriaan van Dis, Hella Haasse en A.F. Th. van der Heijden geregeld een zin met ‘en’ of ‘maar’ beginnen. Sindsdien neem ik alle ‘taalregels’ met een korreltje zout.

Terug naar VN. Een zin met ‘en’ beginnen is een kleine truc met een groot effect. Het verhaal stokt even, als lezer wordt je gedwongen rust te nemen voordat je verder gaat met de volgende zin. Een mooie manier om ergens aandacht op te vestigen. Of gewoon om een lange zin in stukjes te breken. Zoals de vorige  zin laat zien. Wel met mate gebruiken, het mag geen maniertje worden. Maar dat geldt eigenlijk voor elke stijltruc.

Nu hoor ik niet bij de doelgroep. Ik ben geen vrouw, om te beginnen, en als ik dat wel was, zou ik geen ‘Lar Prairie Cellular Softening and Balancing Lotion’ kopen à 126 euro per flesje. Denk ik. Laat staan een Burberry-tas van 15.000 euro, wat echt een tikfout moet zijn. Maar hoe dan ook, ik had meer vernieuwing verwacht van een magazine van deze statuur. Er was één moment waarop ik onbewust stopte met bladeren…

Dat was toen ik een adverentie van L’Oréal opensloeg waarin het cosmeticabedrijf de nieuwe Youth Code Luminizer presenteert. Waarom? Er was een glimmend zakje op de pagina geplakt, een sample van een zalfje dat – als ik het goed begrijp – pigmentvlekjes in de huid verwijdert. Niets nieuws, dergelijke samples worden al decennia lang in tijdschriften geplakt. Maar wat werkt die truc nog goed!

Dit is wat ik leerde van de Nederlandse Vogue: als je echt zeker wilt zijn dat je de aandacht trekt, zorg dan voor een hebbedingetje. Dat hoeft natuurlijk geen zalf-sample te zijn. Het kan ook een bladwijzer zijn, of een kalender, een ansichtkaart, een sticker, een tegoedbon, een dvd, enfin, noem maar op. Arbeidsintensief en duur? Roep de afdeling bij elkaar, zet een leuk muziekje op, combineer het voor mijn part met de vrijdagmiddagborrel en beplak de hele oplage met een gegarandeerde aandachtstrekker.

Een mooi voorbeeld: de handbeschreven bierviltjes van Remco Campert in het nieuwe literaire tijdschrift Das Magazin. Campert was zo aardig om op verzoek twee gedichten te schrijven. De redactie liet de viltjes fotograferen en plaatste ze in het net verschenen eerste nummer.

Zo’n aanpak is ook geschikt voor aardser onderwerpen. De kerncijfers van een rapport bijvoorbeeld, of het voorwoord van een jaarverslag. Let er eens op als je gaat schrijven: kom je een mooi stukje handgeschreven werkelijkheid tegen? Begint iemand bijvoorbeeld tijdens een interview te schetsen? Vraag of je het eindresultaat mag meenemen. En vraag gerust of iemand zijn schets nog eens wil overdoen als dat nodig is. Want het moet natuurlijk wel leesbaar zijn.

Campert is wat leesbaarheid betreft misschien niet zo’n goed voorbeeld:

Het duurde even voor ik het tweede gedicht helemaal kon ontcijferen, maar ik weet nu bijna zeker dat er staat ‘gedicht in niemandsland / gevonden langs de weg / verlaten soldaat / de hoofdmacht kwijtgeraakt / in zijn magazijn nog één kogel’.

Ook leuk: het verhaal achter de bierviltjes.

Wat is zijn geheim? Zijn het de dialogen? De Buurman staat er bol van en ze lezen, even plat gezegd, lekker weg. Maar wat mij betreft wordt het pas echt Voskuiliaans in de mededelingen tussen de dialogen door: korte, rake observaties en beschrijvingen van alledaagse handelingen. Zoals in de zin van de maand: ‘Er werd gebeld.’

De zin staat al meteen op de eerste bladzijde, maar keert een paar keer terug. Ik zou het geen mooie zin willen noemen, met die passief (‘er werd’). En het is niet mijn bedoeling om een pleidooi te houden voor korte zinnen. Nee, het gaat me om iets anders. Het aantrekkelijke van de zin is de aankondiging die erin besloten ligt. Je gaat even rechtop zitten (er gebeurt iets!) en je leest nieuwsgierig verder.

Puur toeval: ik heb laatst een vergelijkbare zin in een artikel gebruikt. (‘De telefoon gaat.’) Dat beschouw ik met terugwerkende kracht maar als een bescheiden eerbetoon aan de romans van J.J. Voskuil.

Zoals gebruikelijk verschijnt het artikel  tegelijkertijd op papier in Tekstblad en digitaal op Frankwatching.com.

Die spanning mag op de schrijftafel best worden aangedikt. De opbouw hoeft bijvoorbeeld niet per se het verloop van het werkelijke gesprek te volgen. En de vragen hoeven ook niet werkelijk gesteld te zijn. Het kan de spanning van het stuk ten goede komen door af en toe een antwoord te onderbreken met een extra vraag of opmerking.

In de Volkskrant van afgelopen weekend staat een interview van Sara Berkeljon met programmamaker Frans Bromet. Soms stelt ze een lange vraag, soms een korte (‘Waarom?’ of: ‘En u?’), soms volstaat ze met een constatering: ‘U geeft het in ieder geval eerlijk toe.’ De kortste vraag bestaat uit één woord, of één letter eigenlijk: ‘O.’

De valkuil van deze aanpak: alleen citaten gebruiken, kan soms eentonig worden. Wissel vraag-antwoordcombinaties dus gerust af met een sfeerbeschrijving of wat achtergrondinformatie. De mooiste zin uit het interview komt niet uit de mond van Bromet, maar uit de pen van Berkeljon. Na haar vraag ‘Waarom?’ laat ze Bromet niet direct antwoorden, maar doet ze eerst een droge constatering: ‘Bromet kauwt op een koekje.’

Een prachtige vondst. Op papier ontbreekt de lijzige stem van Bromet, een van zijn handelsmerken. Met deze zin heeft Berkeljon toch iets van die nonchalance weten te vangen. Extra knap: dat doet ze niet door te benoemen, maar door de dingen voor zichzelf te laten spreken. Zin van de maand.

Sla je de bladzijde om, dan kun je van alle geportretteerden een gedachte lezen. Dat werkt goed. Je leest totaal verschillende anekdotes van totaal verschillende mensen, maar het gemeenschappelijke onderwerp (acteur Nasrin Dchar) en de gezamenlijke foto zorgen voor samenhang. Ook geschikt voor portretten van besturen, werkgroepen of ondernemingsraden. En eenvoudig om te zetten naar een digitaal format. Sleutel tot succes is denk ik de locatie van de foto: vermijd voor de hand liggende bedrijfskantines of bestuurskamers. En maak de groepsfoto alsof hij terloops genomen is. De aanwezigen kijken even naar de fotograaf en gaan dan weer verder met hun gesprekken. Zo worden je lezers getuige van iets bijzonders.

P.S. Uitgever Virtùmedia is zo aardig geweest om een doosje Tekstbladen af te leveren. Heb je belangstelling? Laat het me weten, dan stuur ik je een exemplaar. Zolang de voorraad strekt.

Te lang? Gisteren verscheen een verkorte, digitale versie op Frankwatching.